Cá Koi bị đỏ mình, nổi gân máu: nguyên nhân và 7 sai lầm khiến cá chết
Cá Koi đỏ ửng cả mình, nổi gân máu trên thân và vây thường bắt nguồn từ nước xấu, sốc pH hoặc nhiễm khuẩn. Cách đoán nguyên nhân, xử lý 24 giờ đầu và 7 sai lầm hay khiến cá chết nhanh hơn.
Sáng ra cho ăn, bạn thấy con Kohaku vốn trắng tinh giờ ửng hồng cả mảng lưng, trên vây, trên đuôi nổi lên những đường gân máu đỏ như mạch máu dưới da. Cá vẫn bơi, nhưng chậm hơn, không tranh mồi như mọi hôm. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là chạy ra tiệm mua thuốc về đổ xuống hồ. Mình hiểu cảm giác sốt ruột đó, nhưng thực tế, rất nhiều hồ mất cá không phải vì bệnh, mà vì cách xử lý vội vàng trong 1–2 ngày đầu.
Cá Koi đỏ mình, nổi gân máu là đang "kêu cứu" điều gì?
Da và vây cá Koi có rất nhiều mao mạch nhỏ. Khi nước có chất độc (amoniac, nitrit, clo), khi pH hay nhiệt độ thay đổi đột ngột, hoặc khi vi khuẩn tấn công, các mạch máu này bị viêm, giãn ra và nổi rõ lên. Ở cá da trắng như Kohaku, Showa, Ogon thì nhìn thấy rất rõ; cá đỏ, cá đen thì khó thấy hơn, phải nhìn kỹ vùng bụng, gốc vây và đuôi.
Điều cần nhớ: đỏ mình là triệu chứng, không phải tên bệnh. Chữa đúng là tìm ra cái gì làm cá đỏ, chứ không phải tìm thuốc "trị đỏ".
Phân biệt nhanh: màu đỏ tự nhiên hay da đang viêm?
- Màu hi (đỏ) tự nhiên: mảng màu có ranh giới rõ, đều màu, không thay đổi qua vài ngày.
- Da đang viêm: ửng hồng loang lổ, nhìn thấy từng đường gân máu, thường xuất hiện ở vùng da trắng, gốc vây, đuôi, bụng; có khi kèm nhớt đục, cá lờ đờ.
Nhìn cả hồ để đoán nguyên nhân
Trước khi nghĩ tới thuốc, hãy đứng bên hồ 5 phút và trả lời: một con bị hay nhiều con bị? Gần đây hồ có thay đổi gì? Câu trả lời thường chỉ thẳng ra thủ phạm.
| Tình huống | Nguyên nhân hay gặp | Làm gì trước |
|---|---|---|
| Nhiều con đỏ cùng lúc, mang thâm, cá ngoi mặt nước, nước có mùi | Ngộ độc amoniac, nitrit (hồ mới, thả thêm cá, cho ăn nhiều, vừa rửa lọc) | Test nước, thay 20–30% nước, ngừng cho ăn, tăng sủi |
| Đỏ cả đàn ngay sau khi thay nhiều nước hoặc sau mưa lớn | Sốc pH, sốc nhiệt, clo trong nước máy | Đo pH, nhiệt độ; dùng khử clo; không thay thêm nước ồ ạt |
| Đỏ sau khi vừa đánh thuốc tím, thuốc trị ký sinh | Quá liều, tính sai thể tích hồ | Thay nước, bật sủi mạnh, ngưng thuốc |
| Một vài con đỏ, lan dần, có chỗ chuyển loét, cá bỏ ăn | Nhiễm khuẩn (thường đến sau khi nước xấu làm cá yếu) | Tách cá ra bể cách ly, sửa nước hồ chính |
| Cá cọ mình vào thành hồ, đỏ quanh một điểm | Ký sinh trùng (sán, trùng mỏ neo, rận cá) | Soi kỹ thân, mang; xem cá Koi bị sán |
| Đỏ sau khi bắt, vận chuyển, thả cá mới | Stress, trầy nhớt | Muối nhẹ, giữ yên, quan sát |
Trong rất nhiều trường hợp, gốc rễ nằm ở nước. Vi khuẩn gây bệnh vốn có sẵn trong hồ, chúng chỉ "ra tay" khi cá đã bị nước xấu làm yếu. Vì thế bước đầu tiên luôn là một bộ test nước, không phải một chai thuốc.
Những sai lầm khiến cá Koi đỏ mình chết nhanh hơn
Đây là phần mình muốn bạn đọc kỹ nhất. Phần lớn cá chết vì một trong các sai lầm dưới đây, không phải vì bệnh quá nặng.
1. Đổ thuốc, kháng sinh xuống cả hồ khi chưa biết nguyên nhân
Nếu nguyên nhân là amoniac, thuốc không giải quyết được gì mà còn làm chết vi sinh trong lọc, khiến amoniac tăng thêm. Nhiều loại thuốc còn làm giảm oxy trong nước, đúng lúc mang cá đang bị tổn thương và thở khó nhất. Kháng sinh hoà vào hồ lớn vừa tốn kém, vừa kém hiệu quả.
Làm đúng: test nước trước. Chỉ dùng thuốc khi đã sửa nước mà bệnh vẫn tiến triển, và nên hỏi người có chuyên môn thú y thuỷ sản về loại thuốc, liều, cách dùng.
2. Thay gần hết nước một lần cho "sạch hẳn"
Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thay 70–100% nước khiến pH, nhiệt độ, độ cứng đổi đột ngột. Cá đang yếu gặp cú sốc này rất dễ đỏ thêm, nằm đáy rồi chết trong vài giờ. Nước máy chưa khử clo còn làm bỏng mang và da.
Làm đúng: thay 20–30% nước khi chỉ số xấu, sau đó 10–20% mỗi ngày đến khi ổn. Nước mới khử clo, cùng nhiệt độ với nước hồ. Xem cách làm ở bài thay nước hồ cá Koi đúng cách.
3. Rửa sạch lọc bằng nước máy, tắt lọc qua đêm
Thấy cá bệnh, nhiều người nghĩ lọc bẩn nên tháo ra xịt sạch bằng nước máy. Thật ra lớp "bẩn" nâu nâu trên vật liệu lọc chính là vi sinh xử lý amoniac. Xịt sạch là xoá hệ vi sinh, 1–2 ngày sau amoniac tăng vọt, cá đã yếu lại càng đỏ hơn. Tắt lọc qua đêm vì sợ ồn cũng gây ra chuyện tương tự.
Làm đúng: lọc chạy 24/24. Nếu cần vệ sinh, chỉ giũ nhẹ bông lọc thô trong xô nước hồ, không đụng tới vật liệu vi sinh lúc cá đang bệnh. Hiểu thêm ở bài chu trình nitơ.
4. Cho ăn nhiều để cá "có sức"
Cá đang đỏ mình, hệ tiêu hoá kém, ăn vào ít mà thải ra nhiều. Cám thừa với phân cá phân huỷ thành amoniac, đúng thứ đang làm cá bệnh.
Làm đúng: ngừng cho ăn 1–2 ngày khi nước xấu, sau đó cho lại ít, chỉ bằng lượng cá ăn hết trong 2–3 phút. Xem cách cho cá Koi ăn đúng cách.
5. Tính liều theo cảm tính, trộn nhiều thuốc cùng lúc
"Hồ chắc tầm 10 khối" nhưng thật ra chỉ 6 khối, thế là liều thuốc tím, muối tăng gần gấp đôi. Thêm thói quen "đánh thuốc tím xong cho thêm muối, thêm thuốc ký sinh cho chắc" thì mang cá không chịu nổi. Đỏ mình sau khi dùng thuốc chính là dấu hiệu quá liều.
Làm đúng: đo và tính thể tích hồ thật, mỗi lần chỉ dùng một loại, đúng liều, theo dõi phản ứng của cá. Tính nhanh bằng công cụ dưới đây:
Liều muối và thuốc tím chi tiết có ở bài muối cho hồ cá Koi và thuốc tím cho hồ cá Koi.
6. Quên oxy
Cá đỏ mình thường kèm mang bị kích ứng, khả năng lấy oxy giảm. Đêm nóng, nước nhiều tảo, thêm thuốc vào nữa là oxy tụt. Nhiều hồ cá đang bệnh nhẹ lại chết hàng loạt vào sáng sớm vì lý do này.
Làm đúng: bật sủi mạnh suốt thời gian cá bệnh, nhất là ban đêm. Tham khảo máy sủi oxy cho hồ cá Koi.
7. Vớt cá lên soi đi soi lại, để cá bệnh chung đàn
Mỗi lần vợt là một lần cá giãy, trầy nhớt, stress thêm. Ngược lại, để con đỏ nặng, có vết loét bơi chung đàn thì vi khuẩn có thêm cơ hội lan sang con khác.
Làm đúng: chụp ảnh, quay video cá dưới nước để theo dõi. Con nặng thì vớt một lần, nhẹ tay, đưa sang bể cách ly có sủi và muối 0,3–0,5%.
Xử lý trong 24 giờ đầu: làm theo thứ tự
- Bật sủi tối đa, kiểm tra bơm, lọc vẫn chạy.
- Test nước: amoniac, nitrit, pH, nhiệt độ. Ghi lại các con số.
- Ngừng cho ăn trong 1–2 ngày.
- Amoniac, nitrit khác 0: thay 20–30% nước đã khử clo, cùng nhiệt độ; những ngày sau thay 10–20% mỗi ngày. Xem thêm ngộ độc amoniac, nitrit.
- Muối nhẹ 0,1–0,3% cho hồ chính, chia làm vài lần, giúp cá giảm stress, bớt mất nước qua da.
- Tách cá nặng ra bể cách ly: nước sạch, sủi mạnh, muối 0,3–0,5%.
- Quan sát 2–3 ngày. Nếu vết đỏ nhạt dần, cá ăn lại thì tiếp tục giữ nước ổn định. Nếu đỏ lan rộng, chuyển loét, cá bỏ ăn thì mới tính đến thuốc đặc trị, và nên có người có chuyên môn hướng dẫn.
Dấu hiệu cần hỏi người có chuyên môn ngay: nhiều con chết liên tiếp, vảy xù như quả thông, mắt lồi, mang trắng hoặc hoại tử. Đọc thêm cá Koi chết hàng loạt để xử lý khẩn cấp.
Nếu gân máu chỉ nổi ở vây, đuôi và chấm đỏ dưới bụng, bạn có thể đọc thêm bài cá Koi bị xuất huyết, đỏ vây, đỏ bụng. Vết đỏ đã thành vết loét thì xem cá Koi bị lở loét.
Phòng ngừa: giữ nước ổn định là giữ cá
Hồ ổn định thì cá ít khi đỏ mình. Nghe thì đơn giản, nhưng đó lại là những việc dễ bỏ qua nhất:
- Không nuôi quá dày, lọc đủ công suất cho số cá đang có.
- Test nước định kỳ, nhất là khi vừa thả cá mới, mùa nóng và sau mưa lớn.
- Thay nước đều, ít một, mỗi tuần 10–20%, luôn khử clo.
- Cách ly cá mới trước khi thả chung. Xem cách thả cá Koi mới mua.
- Cho ăn vừa đủ, dùng cám hạt nổi, ít làm bẩn nước, có vitamin giúp da và nhớt khoẻ.
Cám tốt không chữa được bệnh, nhưng giúp cá có nền sức khoẻ và giữ nước sạch lâu hơn. Nếu bạn đang tìm cám cho hồ gia đình, có thể xem Kibakoi 2 in 1 bao 5kg hoặc King Feed bao 5kg. Cá đang bệnh thì đợi nước ổn định, cá ăn lại bình thường rồi mới đổi cám.
Câu hỏi thường gặp
Cá Koi bị đỏ mình có lây không?
Nếu do nước xấu thì không phải "lây", nhưng cả đàn cùng chịu ảnh hưởng nên thường nhiều con bị cùng lúc. Nếu đã nhiễm khuẩn, có vết loét thì có thể lan sang con khác, nên tách cá nặng ra bể cách ly.
Cá Koi nổi gân máu bao lâu thì hết?
Khi nước đã ổn, vết đỏ nhẹ thường nhạt dần sau vài ngày đến khoảng một tuần. Nếu sau 2–3 ngày đỏ lan rộng hơn, chuyển loét hoặc cá bỏ ăn thì cần xử lý tiếp và hỏi người có chuyên môn.
Cá Koi đỏ mình có nên đánh thuốc tím không?
Không nên đánh ngay khi chưa test nước. Thuốc tím làm giảm vi sinh và có thể làm cá đang yếu đỏ thêm nếu quá liều. Hãy sửa nước, tăng oxy, muối nhẹ trước; chỉ dùng thuốc khi cần và đúng liều theo thể tích hồ thật.
Vì sao cá Koi đỏ mình sau khi thay nước?
Thường do thay quá nhiều nước một lần làm pH, nhiệt độ đổi đột ngột, hoặc nước máy chưa khử clo. Lần sau nên thay ít một (10–30%), khử clo và để nước mới cùng nhiệt độ với nước hồ.
